Schijnzelfstandigheid en de Wet DBA: waar sta je in 2026?

Jarenlang keek de Belastingdienst nauwelijks naar de vraag of een zzp'er eigenlijk een werknemer is. Sinds 1 januari 2025 is dat anders: het handhavingsmoratorium op de Wet DBA is opgeheven en er wordt weer gecontroleerd. Wat schijnzelfstandigheid is, hoe de handhaving er in 2026 uitziet en wat je zelf kunt doen. Vooraf: dit is algemene uitleg, geen juridisch advies.

Wat schijnzelfstandigheid is

Schijnzelfstandigheid betekent dat je op papier als zzp'er werkt, maar dat de arbeidsrelatie in de praktijk loondienst is: je werkt onder aansturing van de opdrachtgever, draait mee als een gewone collega en loopt zelf nauwelijks ondernemersrisico. De Wet DBA maakt de opdrachtgever medeverantwoordelijk voor die beoordeling.

De rekening ligt bij een correctie vooral bij de opdrachtgever, die loonheffingen moet nabetalen. Maar jij merkt het ook: opdrachtgevers worden voorzichtiger met inhuur, contracten worden omgezet of beeindigd, en bij een herkwalificatie kun je ondernemersaftrek kwijtraken.

Handhaving: van moratorium naar controle

Van 2016 tot en met 2024 gold een handhavingsmoratorium: de Belastingdienst greep alleen in bij kwaadwillenden. Per 1 januari 2025 is dat opgeheven.

2025 was een overgangsjaar met een "zachte landing": geen boetes, wel correctieverplichtingen en naheffingen, en niet verder terug dan 1 januari 2025 (behalve bij kwaadwillendheid). De Belastingdienst begon met risicogericht toezicht: in 2025 zijn ruim 800 bedrijven bezocht en is bij ruim 200 daarvan een boekenonderzoek gestart.

Voor 2026 is de zachte landing deels verlengd. Verzuimboetes blijven dit jaar uit, maar vergrijpboetes (bij opzet of grove schuld) zijn sinds 1 januari 2026 wel mogelijk. De capaciteit gaat vooral naar evidente gevallen van schijnzelfstandigheid. Vanaf 1 januari 2027 is ook die laatste versoepeling voorbij en kan de Belastingdienst weer verzuimboetes opleggen.

Wat er verandert: rechtsvermoeden en Zelfstandigenwet

Het wetsvoorstel VBAR, dat de criteria in de wet moest vastleggen, is in maart 2026 grotendeels ingetrokken. Er komen twee dingen voor in de plaats:

• Het rechtsvermoeden, per 31 december 2026. Werk je voor minder dan ongeveer € 38 per uur (exclusief btw), dan wordt vermoed dat je werknemer bent, en moet je opdrachtgever bewijzen dat je echt zelfstandig bent. Alleen jijzelf of een vakbond kan zich hierop beroepen, bij de rechter. Het geldt ook voor lopende opdrachten.
• De Zelfstandigenwet, beoogd per 1 januari 2028. Haal je een zelfstandigentoets en een werkrelatietoets, dan staat vooraf vast dat je geen werknemer bent. Het voorstel ligt sinds 1 oktober 2026 ter consultatie. Alles daarover lees je in de Zelfstandigenwet uitgelegd.

Werk je via een eigen bv bij een opdrachtgever die je aanstuurt, kijk dan ook naar de Wtta, de nieuwe uitleenwet die op 1 januari 2027 ingaat.

Hoe de beoordeling werkt

Er is geen afvinklijstje. Sinds het Deliveroo-arrest van de Hoge Raad (2023) wegen rechters en Belastingdienst alle feiten en omstandigheden samen. De belangrijkste gezichtspunten:

• Gezag. Bepaalt de opdrachtgever hoe, waar en wanneer je werkt, of bepaal jij dat zelf?
• Inbedding. Doe je hetzelfde werk als de mensen in loondienst, met dezelfde roosters en werkoverleggen?
• Vrije vervanging. Mag je iemand anders sturen om de klus te doen?
• Ondernemerschap. Loop je risico, onderhandel je over je tarief, en gedraag je je ook buiten deze ene opdracht als ondernemer, met meerdere opdrachtgevers en eigen investeringen?
• Aard en duur. Een afgebakende klus weegt anders dan jarenlang fulltime hetzelfde werk bij een club.

Geen enkel punt is op zichzelf beslissend; het gaat om het totaalbeeld.

Wat je praktisch kunt doen

• Werk voor meerdere opdrachtgevers, of bouw daar actief aan met acquisitie en een eigen site.
• Gebruik eigen materiaal en gereedschap waar dat kan: eigen laptop, eigen bus, eigen software.
• Bepaal je eigen tarief en onderhandel per opdracht, liefst op basis van resultaat in plaats van aanwezigheid.
• Draag zelf risico: een beroeps- of aansprakelijkheidsverzekering, garantie op je werk, doorwerken tot het af is.
• Zorg dat je contract de praktijk beschrijft, en werk er ook echt naar. Een overeenkomst is alleen iets waard als de werkelijkheid ermee klopt.

Twijfel je over een concrete opdracht? De webmodule beoordeling arbeidsrelatie van de Belastingdienst geeft gratis en anoniem een indicatie.

Wat juist niet helpt

Papieren constructies. Een modelovereenkomst of een zin als "partijen beogen geen dienstbetrekking" verandert niets als je in de praktijk gewoon meedraait als werknemer. De Belastingdienst kijkt naar hoe er gewerkt wordt, niet naar wat er is opgeschreven. Bewust een papieren werkelijkheid optuigen kan zelfs tegen je werken, want dat schuift richting kwaadwillendheid.

Ondernemerschap zichtbaar in je administratie

Je administratie is een deel van je bewijs. Facturen aan meerdere opdrachtgevers, een eigen tarief per klant, uren per project en investeringen in je bedrijf laten samen zien dat je onderneemt. In Finq staat dat allemaal bij elkaar, gratis voor facturen, offertes, uren en kilometers.

Twijfel je überhaupt tussen loondienst en zzp? Reken het verschil door met de vergelijker loondienst of zzp.